Ruralni razvoj u BiH

Početni pokušaj primjene OECD kriterija za ruralna i urbana područja u BiH, opisan je u dokumentu pod nazivom Strateški plan BiH za harmonizaciju poljoprivrede, hrane i ruralnog razvoja 2008-2011. Dokument je proizvedena tokom projekta EU SESMARD s ciljem pružanja podrške za osnivanje Ministarstva na državnom nivou za poljoprivredu i ruralni razvoj. Dokument navodi da je BiH jedan od najruralnijih zemalja u Evropi. Prema OECD metodologiji regije s manje od 150 km2/stan su klasifikovane kao ruralne. Za BiH to čini 81% ukupnog zemljišta i 61% od ukupnog stanovništva ruralnim.

Ruralna područja u BiH odlikuju se planinskim prejzažom sa 66% ukupne površine koje se smatra planinskom ili brdskom. Visoka planinska i brdska područja uglavnom su pokrivena šumama, kojih u BiH ima oko 2,7 miliona hektara. Oranice su ograničene na sjeverna područja, iako se vrlo male parcele nalaze i u riječnim dolinama. Šikare prevladavaju na jugozapadu gdje je zemlja brdovita a nivo padavina vrlo visok. Takođe, postoji nekoliko većih pašnjačkih područja u zapadnoj regiji.

Analize pokazuju da postoji značajan prostor napuštenog zemljišta na sjeveru BiH. To zemljište je pretežno nizinsko i plodno. Međutim, stalna prisutnost mina i neeksplodiranih ubojitih sredstava onemogućava vraćanje zemljišta u proizvodnu svrhu. Zagađenje iz rijeke Save takođe negativno utiče na poljoprivrednu produktivnost u ovoj regiji. Ovako izazovne fizičko geografske karakterstike zemlje imaju značajan uticaj na raspodjelu privrednih aktivnosti i stanovništva, lokaciju transportne i komunikacione infrastrukture, koje su uglavnom ograničene na riječne doline. (Strateški plan za harmonizaciju poljoprivrede, hrane i ruralnog razvoja 2008-2011).

Ruralnom ekonomijom u BiH dominira poljoprivredna djelatnost koja, u pravilu, zavisi od poljoprivrede, osim u nekim područjima koja imaju tendenciju da se transformišu u prigradska područja. Međutim, ruralna ekonomija nikad nije samo poljoprivreda. To je mreža ekonomskih aktivnosti koja obuhvataju sela, naselja, a može uključivati i gradove (Mirjanic i ostali, 2009). Dakle, razvoj ruralnih područja ne može se zasnivati isključivo na poljoprivredi, a diversifikacija poslovnih aktivnosti unutar i izvan poljoprivrede je bitna za stvaranje ekonomski održive seoske zajednice. Konkurentnost proizvodnog sektora bi trebao biti glavni cilj politike ruralnog razvoja, uzimajući u obzir raznolikost poljoprivrednog potencijala u nekim ruralnim područjima. Održivi ekonomski razvoj poljoprivrednog sektora ima budućnost u diverzifikaciju aktivnosti, uvođenju inovacija i proizvoda s dodanom vrijednošću koje zahtijeva tržište (Mirjanic sur, 2009).

B & H nema zajedničku politiku za ruralni razvoj. Ciljevi poljoprivrede i ruralnog razvoja definisani su Zakonom na državnon mivou, ali politike i strategije vezane za rurakni razvoj provode se na nivou entiteta i Brčko Distrikta u okviru vlastitog pravnog, institucionalnog i strateškog okvira.Proces harmonizacije RD politike na svim nivoima vlasti u BiH je u toku.

Analiza pravnog i institucionalnog okvira pokazuje da mjere podrške ruralnom razvoju uglavnom spadaju u mandat entiteta i BD, u određenoj mjeri u mandat kantona – u Federaciji BiH i opština – u RS. Zbog potrebe usklađivanja politike s EU standardima, proces harmonizacije je pokrenut na državnom nivou i usvojen je BiH Strateški plan za harmonizaciju poljoprivrede, hrane i ruralnog razvoja (2008-2010). Strateški dokumenti koji definišu okvir politike u različitim entitetima uključuju: Strateški plan za ruralni razvoj Republike Srpske i Srednjoročna strategija razvoja poljoprivrednog sektora (2006-2010) u FBiH, dok DB nikada nije usvojila Strateški plan za ruralni razvoj.

BiH Ministarstvo vanjske trgovine i ekonomskih odnosa je nadležno tijelo na nivou BiH za pitanja vezana za ruralna područja. Ovo Ministarstvo, putem svog Sektora za poljoprivredu, hranu i ruralni razvoj je zaduženo za formulaciju, koordinaciju i usklađivanje politika vezanih za poljoprivredu i ruralni razvoj. U RS i FBiH, entitetska ministarstva poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede i Odjeljenje za poljoprivredu u DB, su nadležna tijela zadužena za pitanja vezana za integrirani ruralni razvoj.

Upoređujući strukturu podrške za ruralni razvoj na nivou entiteta u BiH sa EU okvirom za podršku ruralnom razvoju, mogu biti primjećene značajne razlike. Dok većina postojećih mjera podrške u BiH može biti povezana sa EU vrstama mjera, analize budžetskih rashoda za ruralni razvoj ukazuju na dominantan udio Ose I (poboljšanje konkurentnosti) u ukupnim izdvajanjima, dok je raspodjela sredstava za Osu II (podrška održivom korištenju resursa) zanemariva na nivou sva tri entiteta. Podrška Osi 3 (poboljšanje kvaliteta života i diversifikacija aktivnosti) nije identifikovana u programu ruralnog razvoja u Brčko Distriktu, u druga dva entiteta mjere ose 3 prisutne su u Programskoj strukturi, ali sredstva iz ove ose idu prvenstveno za ulaganja u ruralnu infrastrukturu. Takođe na nivou RS i FBiH postoji barem jedna mjera podrške lokalnim razvojnim inicijativama ili LAG, ali nivo iskorištavanja ove vrste podrške je vrlo mali u poređenju sa drugim mjerama podrške.

To samo potvrđuje činjenicu da u pretpristupnom procesu nije dovoljno samo uskladiti vrste podrške za ruralni razvoj sa EU okvirom, već je možda još važnije osigurati mehanizme za uspješno provođenje pristupa za ruralni razvoj preporučenog od strane politike EU. Programski pristup orjentisan prema korisnicima i uz integraciju svih aktera od značaja za ruralni razvoj predstavlja nedostatak u politikama ruralnog razvoja u BiH (Rokvic, 2012).